Việt Nam hiện đang trải qua tình trạng thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực có trình độ cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và dữ liệu lớn. Đây là vấn đề được đánh giá nghiêm túc khi mà năng lực đào tạo chưa bắt kịp với nhu cầu cấp thiết của thị trường lao động, đồng thời gây ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh quốc tế của đội ngũ lao động trẻ trong nước. Nghị quyết 57-NQ/TW được xem là bước đột phá quan trọng, tạo hành lang để phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm giải quyết những thách thức này.
Cuối năm 2024, các nhà khoa học và chuyên gia đều đánh giá cao Nghị quyết 57 như một cột mốc chiến lược của Đảng và Nhà nước trong việc thúc đẩy chuyển đổi số và sáng tạo công nghệ trở thành động lực phát triển kinh tế – xã hội. Nghị quyết này không chỉ khẳng định sự cam kết mạnh mẽ mà còn xác lập cơ chế chính sách nhằm tận dụng tiềm năng khoa học công nghệ trong nước cũng như khai thác tri thức toàn cầu hiệu quả hơn. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, Việt Nam cần vượt lên trước các quốc gia khác bằng cách nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đặc biệt là nhân lực chất lượng cao.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 1
Nguồn lao động trẻ tại Việt Nam rất dồi dào nhưng chất lượng đào tạo chưa đồng đều và chưa đáp ứng đủ yêu cầu thực tế của các doanh nghiệp hiện đại. Khảo sát ngành công nghệ thông tin cho thấy chỉ khoảng 30% sinh viên tốt nghiệp đủ khả năng làm việc ngay với các đơn vị tuyển dụng do chương trình giảng dạy còn thiên về lý thuyết, thiếu thực hành. Cơ sở hạ tầng, trang thiết bị đào tạo cũng chưa theo kịp xu hướng như AI, blockchain hay vi mạch bán dẫn. Điều này kéo theo khoảng cách lớn giữa môi trường giáo dục và thực tiễn sản xuất kinh doanh, khiến nguồn nhân lực không phát huy được hết tiềm năng khi bước vào thị trường lao động.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 2
Một yếu tố khác góp phần làm giảm sức cạnh tranh của nguồn nhân lực là kỹ năng ngoại ngữ và kỹ năng mềm còn hạn chế. Sinh viên CNTT gặp khó khăn khi tiếp cận tài liệu quốc tế cũng như làm việc trong môi trường đa quốc gia. Ngoài ra, hiện tượng chảy máu chất xám ngày càng phổ biến khi nhiều tài năng chọn chuyển sang làm việc ở nước ngoài vì mức thu nhập và điều kiện làm việc hấp dẫn hơn. Tình trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải nâng cao chất lượng đào tạo và cải thiện môi trường giữ chân nhân tài.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 5
Nghị quyết 57 đã xác định rõ tầm quan trọng của nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực then chốt như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và blockchain. Tuy nhiên, thực trạng đào tạo hiện nay vẫn tồn tại nhiều điểm nghẽn như chương trình giảng dạy không cập nhật kịp thời xu hướng công nghệ mới nhất; đội ngũ giảng viên chưa đủ năng lực chuyên môn và kinh nghiệm thực tế; sinh viên ít có cơ hội thực hành và trải nghiệm trực tiếp tại doanh nghiệp. Đặc biệt, sự lệch pha giữa kiến thức nhà trường và nhu cầu thị trường khiến sinh viên sau khi ra trường khó thích ứng nhanh chóng.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 7
Để giải quyết các hạn chế này, giải pháp được đề xuất là thường xuyên cập nhật chương trình đào tạo theo chu kỳ 2-3 năm nhằm bắt kịp xu hướng công nghệ thế giới, áp dụng phương pháp học theo dự án (Project-Based Learning) để tăng cường khả năng thực hành và kỹ năng giải quyết vấn đề cho sinh viên. Đồng thời đẩy mạnh hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp nhằm xây dựng chương trình sát với nhu cầu thực tiễn, hỗ trợ cung cấp cơ hội thực tập có lương từ sớm giúp sinh viên làm quen môi trường làm việc thực tế.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 15
Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa các cơ sở đào tạo với doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái giáo dục đồng bộ với nhu cầu xã hội. Các trường đại học nên mở rộng hợp tác với tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp để cập nhật công nghệ mới cho sinh viên, đổi mới phương pháp giảng dạy tích hợp kỹ năng mềm cùng tư duy sáng tạo. Việc ứng dụng công nghệ số trong giáo dục như mô phỏng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) cũng sẽ giúp nâng cao trải nghiệm học tập hiệu quả hơn.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 17
Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn nhân lực chất lượng cao trong những năm gần đây. Điển hình như Công điện số 83/CĐ-TTg về tăng cường đào tạo ngành vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo; Quyết định phê duyệt đề án phát triển nguồn nhân lực xây dựng pháp luật đến năm 2030; Chương trình phát triển ngành công nghiệp bán dẫn định hướng đến năm 2050; cùng chỉ thị đẩy mạnh đào tạo cho các ngành công nghệ số then chốt. Những chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần quan trọng trong việc cải tổ nền giáo dục và đào tạo phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế số.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 21
Để ứng phó nhanh trước mắt, các biện pháp thiết thực bao gồm cập nhật chương trình đào tạo tích hợp chuẩn quốc tế cùng tăng cường thực hành dự án; thúc đẩy mối quan hệ hợp tác sâu giữa doanh nghiệp và nhà trường để thiết kế khóa học sát với nhu cầu thị trường lao động; đầu tư hiện đại hóa cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy chuyên sâu; đồng thời tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn nhằm nâng cao kỹ năng chuyên môn cho người lao động hiện hữu trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 25
Trong dài hạn, thiết lập các trung tâm nghiên cứu công nghệ mũi nhọn liên kết hợp tác quốc tế với Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc sẽ giúp nâng tầm chất lượng đào tạo và nghiên cứu. Chính sách đãi ngộ hấp dẫn dành cho chuyên gia CNTT cùng thu hút Việt kiều về nước làm việc cũng nằm trong chiến lược giữ chân nguồn tài năng quý giá. Bên cạnh đó, chú trọng nâng cao đầu vào tuyển sinh có chọn lọc cùng hỗ trợ tài chính cho những sinh viên xuất sắc sẽ góp phần cải thiện đồng đều chất lượng nguồn lao động tương lai.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 27
Hội Tin học Việt Nam đóng vai trò trung tâm trong việc kết nối cộng đồng CNTT, doanh nghiệp và cơ quan quản lý để thúc đẩy chính sách cũng như hoạt động nghiên cứu đổi mới sáng tạo song hành với Nghị quyết 57. Hội hỗ trợ tư vấn xây dựng cơ chế chính sách phù hợp, cung cấp diễn đàn trao đổi kiến thức chuyên môn đồng thời thúc đẩy khởi nghiệp công nghệ thông qua mạng lưới cố vấn và quỹ đầu tư tiếp cận tài chính cho startup.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 31
Hội Tin học Việt Nam cũng phối hợp chặt chẽ với các trường đại học trong nước để xây dựng chương trình đào tạo đáp ứng nhu cầu thực tiễn doanh nghiệp ở những ngành công nghệ mới nổi như AI, Big Data hay an ninh mạng. Hoạt động này giúp thu hẹp khoảng cách giữa học thuật và thị trường lao động cũng như tăng cường kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên.
Song song đó, Hội tích cực mở rộng hợp tác quốc tế nhằm thu hút đầu tư và chuyển giao công nghệ tiên tiến từ các tổ chức CNTT hàng đầu thế giới.
Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao – 32
Những chia sẻ từ Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thanh Thủy nhấn mạnh rằng để vượt qua tình trạng Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực chất lượng cao hiện nay cần có chiến lược tổng thể kết hợp đổi mới giáo dục linh hoạt cùng hệ thống chính sách hỗ trợ đồng bộ từ Chính phủ đến từng cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Chủ động gắn kết đối tác nhằm xây dựng nền tảng vững chắc cho đội ngũ lao động trẻ phát triển toàn diện cả về kiến thức chuyên môn lẫn kỹ năng mềm sẽ giúp đất nước tận dụng tối đa lợi thế dân số vàng trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
