Cuộc thi Sáng kiến Khoa học do một tờ báo điện tử lớn tổ chức thường niên từ năm 2022, dưới sự chỉ đạo của Bộ Khoa học và Công nghệ, nhằm khuyến khích phong trào nghiên cứu sáng tạo trong cộng đồng các nhà khoa học trẻ, doanh nghiệp và những người đam mê khoa học không chuyên. Qua từng mùa thi, hội đồng giám khảo đã lựa chọn và trao giải cho nhiều công trình xuất sắc với các hạng mục như giải đặc biệt, nhất, nhì, ba và khuyến khích. Đặc biệt năm 2025, số giải thưởng tăng lên với việc bổ sung các dự án tiêu biểu từ doanh nghiệp.
Năm đầu tiên cuộc thi diễn ra, giải Đặc biệt trị giá 100 triệu đồng được trao cho Đồng Quang Hùng đến từ Khánh Hòa với sáng kiến ứng dụng công nghệ vệ tinh kết hợp cùng chà nổi truyền thống phục vụ khai thác thủy sản. Giải pháp sáng tạo này sử dụng các phao dò cá đặt cạnh chà nổi – một thiết bị truyền thống thu hút cá trên biển. Những phao này gửi dữ liệu theo thời gian thực về tàu khai thác thông qua vệ tinh, cung cấp thông tin quan trọng như vị trí tọa độ đàn cá, độ sâu, khối lượng dự kiến, nhiệt độ nước cùng dòng chảy. Từ đó, ngư dân dễ dàng xác định khu vực đánh bắt hiệu quả, giảm thiểu chi phí nhiên liệu và thời gian tìm kiếm ngư trường. Với mức đầu tư ban đầu khoảng 100 triệu đồng, giải pháp giúp tăng gấp 3-5 lần sản lượng khai thác đồng thời tiết kiệm khoảng 40% nhiên liệu mỗi chuyến đi biển. Ngoài lợi ích kinh tế trực tiếp, dữ liệu thu thập còn hỗ trợ các cơ quan quản lý nghiên cứu nguồn lợi thủy sản. Ước tính thị trường dành cho công nghệ này có quy mô khoảng 5 triệu USD mỗi năm khi áp dụng với gần 44.000 tàu cá hoạt động trong các nghề lưới vây, lưới rê và câu cá ngừ đại dương.
Sơ đồ cấu tạo hoạt động của phao dò cá.
Mùa thi năm 2023 ghi nhận dự án đoạt giải Nhất trị giá 70 triệu đồng thuộc về Tiến sĩ Nguyễn Đoàn Quốc Anh cùng nhóm nghiên cứu tại Đại học Tôn Đức Thắng với sáng chế thấu kính phản xạ toàn phần (TIR lens) dùng cho đèn LED. Thiết bị này giúp tập trung hoàn toàn ánh sáng phát ra về phía trước và phân bố ánh sáng đều hơn trên bề mặt chiếu sáng. Nhờ vậy, hiệu suất chiếu sáng được cải thiện đáng kể trong khi chi phí sản xuất lại giảm. Công nghệ này có khả năng ứng dụng đa dạng cho nhiều loại đèn LED phục vụ cả lĩnh vực dân dụng lẫn công nghiệp như nông nghiệp hay ngư nghiệp. Sáng chế đã được cấp bằng độc quyền sở hữu trí tuệ tại Mỹ vào năm 2022. Sau khi nhận thưởng, nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển và thương mại hóa sản phẩm đèn LED tích hợp TIR lens đầu tiên ứng dụng cho tàu khai thác hải sản tại ngư trường Bình Thuận.
Một mẫu đèn LED sử dụng TIR Lens mới.
Năm 2024, giải Nhất thuộc về nhóm Biomass Lab do PGS.TS Nguyễn Đình Quân và cộng sự tại Đại học Bách khoa TP HCM với công trình chuyển hóa bùn giấy – chất thải phổ biến trong ngành công nghiệp giấy – thành cellulose vi khuẩn có cấu trúc nano ba chiều. Quá trình xử lý kết hợp phương pháp hóa sinh để tạo ra nguyên liệu sinh học quý giá có thể ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như chế tạo nhựa sinh học, dệt may, màng lọc nano, vật liệu da hoặc gỗ nhân tạo cũng như áo giáp chống đạn và sản xuất giấy chất lượng cao. Giải pháp không chỉ giúp giảm gánh nặng xử lý chất thải cho các nhà máy giấy mà còn tận dụng nguồn tài nguyên tái chế để tạo ra sản phẩm giá trị kinh tế cao góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn xanh bền vững. Hiện công nghệ đang được thử nghiệm ở quy mô pilot tại hai nhà máy giấy lớn ở Bình Dương và Bình Phước đồng thời đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp phép đơn đăng ký sáng chế độc quyền từ tháng 10/2023.
Màng BC lên men từ bùn giấy sau tiền xử lý.
Mùa thi năm 2025 chứng kiến dự án đạt giải Nhất hạng mục nhà khoa học không chuyên với sáng kiến “Trạm lắp ráp thông minh nâng cao hiệu suất làm việc cho công nhân” do nhóm sinh viên ngành Quản lý kỹ thuật công nghiệp của Đại học Hàng hải Việt Nam phát triển. Mô hình trạm lắp ráp tích hợp khung cơ khí dạng modul kết hợp camera giám sát thao tác, máy chiếu hướng dẫn cũng như phần mềm phân tích dữ liệu nhằm tối ưu hóa quy trình thao tác lao động. Thiết kế mang tính công thái học giúp hỗ trợ hướng dẫn làm việc trực quan cho công nhân cũng như giảm nguy cơ căng thẳng hoặc chấn thương trong quá trình sản xuất. Đồng thời hệ thống phân tích dữ liệu cho phép cải tiến liên tục quy trình để nâng cao năng suất lao động cá nhân và giảm sai sót về chất lượng sản phẩm. Giải pháp hứa hẹn mang lại hiệu quả rõ rệt cho doanh nghiệp khi giảm chi phí đào tạo cũng như tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Thiết bị trạm lắp ráp thông minh tích hợp khung cơ khí theo modul.
Cuộc thi Sáng kiến Khoa học năm 2026 lấy chủ đề “Gieo mầm công nghệ gặt tương lai xanh”, chính thức mở cổng nhận hồ sơ dự thi từ ngày 9 tháng Hai đến hết ngày 30 tháng Ba theo hình thức online dành cho các nhà khoa học tại viện nghiên cứu, trường đại học hay những nhà sáng chế không chuyên. Các dự án tham gia có thể đang ở giai đoạn thử nghiệm hoặc đã đưa vào ứng dụng thực tiễn với hoặc chưa đăng ký sở hữu trí tuệ. Quy trình chấm giải kết hợp đánh giá chuyên môn bởi hội đồng giám khảo cùng bình chọn của độc giả nhằm chọn ra những sáng kiến tiêu biểu tham gia vòng chung kết thuyết trình trực tiếp hoặc trực tuyến trước ban tổ chức. Tổng giá trị giải thưởng do Quỹ Hy vọng tài trợ – một quỹ xã hội phi lợi nhuận vận hành bởi đơn vị báo chí phối hợp cùng hãng công nghệ hàng đầu trong nước – nhằm thúc đẩy phát triển tri thức bền vững và kết nối cộng đồng vì một xã hội bình đẳng tiến bộ hơn.
Những nghiên cứu thắng giải qua 4 mùa Sáng kiến Khoa học đã phần nào phản ánh sự đa dạng trong ý tưởng đổi mới sáng tạo được áp dụng trong các lĩnh vực từ thủy sản đến chiếu sáng công nghiệp và quản lý chất thải công nghiệp hay cải tiến môi trường lao động hiện đại. Đây cũng là minh chứng rõ nét về tầm quan trọng của việc nuôi dưỡng tài năng trẻ cùng các nhà nghiên cứu không chuyên góp phần không nhỏ vào sự phát triển khoa học kỹ thuật quốc gia cũng như nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội song hành với mục tiêu phát triển bền vững.
