Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi và nhắm vào nhóm đối tượng trẻ tuổi, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Trong đó, tân sinh viên được xem là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các chiêu trò ‘bắt cóc online’. Với tâm lý non nớt, thiếu kinh nghiệm và sự háo hức khi bước vào môi trường học tập mới, các bạn trẻ rất dễ bị lừa đảo tài chính, đánh cắp thông tin cá nhân hoặc rơi vào các tình huống nguy hiểm trên không gian mạng. Đây là thực trạng đáng lo ngại khiến nhiều cơ quan chức năng phải lên tiếng cảnh báo và triển khai các chương trình bảo vệ an toàn số cho thế hệ trẻ.
Đại tá Trần Hồng Minh, Phó giám đốc Công an TP.HCM, nhận định rằng tội phạm công nghệ cao hiện nay không chỉ đa dạng về hình thức mà còn ngày càng tinh vi, nhằm khai thác triệt để sự năng động và khát khao kết nối của học sinh, sinh viên. Những chiêu trò chủ yếu bao gồm mạo danh cá nhân hay tổ chức uy tín, lừa đảo tình cảm, kiếm việc làm giả tạo và phát tán mã độc gây ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn cá nhân và tài chính của các em. Tình hình này đặt ra thách thức lớn trong việc bảo vệ nhóm đối tượng trẻ tuổi trước những cạm bẫy trên mạng.
Tại buổi tọa đàm chuyên đề “Bắt cóc online – Sự thật đằng sau màn hình” thuộc chuỗi sự kiện “Tour 360 – Học đường an toàn trong kỷ nguyên số” dành cho học sinh, sinh viên do Ban Thanh niên Công an TP.HCM phối hợp cùng Trung tâm hỗ trợ học sinh, sinh viên tổ chức ngày 28/8, đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh chia sẻ rằng các hình thức lừa đảo phổ biến hiện nay gồm mạo danh người khác, lừa đảo qua tình cảm, tuyển dụng việc làm không minh bạch và phát tán phần mềm độc hại. Đáng chú ý nhất là thủ đoạn “bắt cóc online” đang diễn ra ngày càng nhiều với số vụ ghi nhận tại TP.HCM đã lên tới 28 trường hợp.
Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh chỉ ra những cảnh báo cho tân sinh viên về mối nguy “bắt cóc online”
Theo đại úy Thịnh, tân sinh viên thường trở thành mục tiêu lý tưởng do tâm lý còn non yếu, mới bước chân vào môi trường đại học nên dễ bị thao túng. Kẻ xấu sử dụng nhiều chiêu thức như giả danh công an để gọi điện video đe dọa liên quan đến một vụ án pháp luật nào đó nhằm gây hoang mang và ép buộc nạn nhân tuân theo yêu cầu. Nạn nhân thường bị dẫn dụ đến khách sạn hoặc nơi riêng tư rồi tự cách ly bản thân và thực hiện các hành động theo hướng dẫn của những kẻ lừa đảo. Sau đó, đối tượng thu thập hình ảnh, video làm bằng chứng để uy hiếp gia đình nạn nhân nhằm mục đích tống tiền.
Sinh viên đặt nhiều câu hỏi về cách phòng tránh tội phạm công nghệ cao
Kịch bản điển hình của một vụ ‘bắt cóc online’ thường bắt đầu khi phụ huynh nhận được cuộc gọi giật gân kèm clip con cái mình bị trói hoặc bịt miệng với yêu sách đòi tiền chuộc trong thời gian giới hạn. Lúc này tâm lý hoảng loạn khiến nhiều người vội vàng chuyển khoản mà không kiểm chứng tính xác thực. Tuy nhiên tại tọa đàm, nhiều sinh viên đã chủ động đề xuất các biện pháp xử trí phù hợp như yêu cầu gọi video trực tiếp để xác minh danh tính hoặc giữ bình tĩnh báo cáo công an ngay lập tức.
Đại úy Thịnh khuyến cáo rằng khi gặp những tình huống tương tự cần giữ bình tĩnh tuyệt đối và phân tích kỹ càng mọi tình tiết như thời gian xảy ra vụ việc cũng như khả năng liên lạc với người thân trước đó ra sao. Đồng thời cần câu giờ bằng cách nói với kẻ xấu rằng chưa thể chuyển tiền ngay và tận dụng thời điểm đó để thu thập thông tin về số điện thoại, tài khoản ngân hàng của đối tượng nhằm hỗ trợ điều tra. Việc báo cáo cơ quan chức năng là bước quan trọng giúp tránh hậu quả đáng tiếc.
Trước thách thức từ các video giả mạo sử dụng công nghệ AI ngày càng tinh vi khiến người thân khó nhận diện thật giả qua điện thoại hoặc video call, đại úy Thịnh đề nghị mỗi gia đình nên thiết lập “bộ nhận diện” cá nhân riêng biệt như mật mã bí mật hoặc dấu hiệu đặc biệt trên cơ thể để xác minh khi có yêu cầu chuyển tiền hay chuyện quan trọng khác. Cách làm này giúp giảm thiểu rủi ro bị lừa bởi hình ảnh hay âm thanh giả mạo được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo.
Sử dụng mạng xã hội cần “3 không, 3 có” để bảo vệ chính mình
Một trong những sai lầm phổ biến khiến sinh viên rơi vào vòng lao lý là việc đồng ý cho thuê tài khoản ngân hàng với lời hứa trả tiền hấp dẫn nhưng thực chất đây là hành vi tiếp tay cho hoạt động phi pháp trên mạng. Điển hình như việc tham gia làm đồng phạm trong những vụ lừa đảo quy mô lớn sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về pháp luật với mức án tù lên tới chung thân nếu số tiền liên quan vượt quá giới hạn quy định. Vì vậy tuyệt đối không cho mượn hay cho thuê thông tin ngân hàng dưới bất kỳ hình thức nào.
Không ít trường hợp người thân của sinh viên bị chiếm quyền kiểm soát điện thoại sau khi nhấn vào đường link giả mạo hoặc cài đặt ứng dụng độc hại. Các thủ đoạn lừa đảo phổ biến còn bao gồm gửi tin nhắn kèm link chứa mã độc giả danh tổ chức uy tín để dụ nạn nhân bấm vào; dụ dỗ tải app ngoài kho ứng dụng chính thống nhằm lấy quyền truy cập tin nhắn OTP và dữ liệu cá nhân; lợi dụng lòng tin giả danh cán bộ công an hoặc ngân hàng hỏi mã xác thực; mượn điện thoại để thực hiện thao tác nhanh rồi cài đặt phần mềm gián điệp; và sử dụng wifi công cộng không bảo mật để đánh cắp dữ liệu từ xa.
Để phòng tránh nguy cơ mất an toàn thông tin và tài sản cá nhân trên không gian mạng, đại úy Thịnh lưu ý người dùng cần hết sức cảnh giác với các đường link lạ hoặc yêu cầu chuyển tiền từ nguồn không xác định. Chỉ nên tải ứng dụng từ kho chính thức như CH Play hoặc App Store và tuyệt đối không cung cấp mã OTP hay mật khẩu cho bất cứ ai dù dưới bất kỳ tình huống gì. Ngoài ra cũng nên hạn chế truy cập wifi miễn phí ở nơi công cộng khi thực hiện giao dịch quan trọng để giảm thiểu nguy cơ bị tấn công từ xa.
Một nguyên tắc vàng được đại úy Thịnh nhắc đến nhằm bảo vệ bản thân trước tội phạm công nghệ cao chính là “3 không và 3 có” – không vội tin lời người lạ, không vội làm theo yêu cầu mà chưa chắc chắn; không tiết lộ thông tin cá nhân hay tài khoản cho người khác; đồng thời luôn kiểm tra kỹ thông tin nhận được, duy trì sự cảnh giác và áp dụng biện pháp bảo mật chặt chẽ. Điều này góp phần ngăn chặn triệt để các thủ đoạn tinh vi nhắm vào người dùng đặc biệt là nhóm tân sinh viên vốn chưa quen với môi trường mạng phức tạp.
Đại tá Trần Hồng Minh khẳng định bên cạnh việc nâng cao kiến thức kỹ năng phòng vệ số cho thế hệ trẻ thì sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội đóng vai trò then chốt trong xây dựng một “lá chắn số” vững chắc bảo vệ học sinh, sinh viên khỏi nguy cơ rủi ro trên mạng. Chuỗi chương trình “Tour 360 – Học đường an toàn trong kỷ nguyên số” vừa khởi động tại TP.HCM được kỳ vọng sẽ trang bị đầy đủ nhận thức cũng như kỹ năng ứng phó nhu cầu thiết yếu này thông qua nhiều hoạt động đa dạng như tọa đàm chuyên đề, triển lãm trực quan cùng minigame tương tác hấp dẫn.
Đại tá Trần Hồng Minh, Phó giám đốc Công an TP.HCM, phát biểu tại chương trình
“Tour 360” dự kiến gồm khoảng 30 chủ đề phong phú nhằm truyền tải thông điệp về an toàn số đến từng học sinh, từng trường học bằng hình thức tương tác sáng tạo phù hợp với từng độ tuổi như giao lưu hỏi đáp cùng chuyên gia Công an TP.HCM và các nhà tâm lý; minigame nâng cao hiểu biết; nhạc kịch mô phỏng tình huống thực tế; triển lãm infographic trực quan cũng như thành lập đội ngũ “Biệt đội 360” tại mỗi trường chịu trách nhiệm duy trì cập nhật kiến thức phòng chống lừa đảo trong cộng đồng học đường một cách thường xuyên.
Khởi động chuỗi Chương trình Tour 360: Học đường an toàn trong kỷ nguyên số dành cho học sinh, sinh viên trên địa bàn TP.HCM
Phó giám đốc Trung tâm hỗ trợ học sinh, sinh viên TP.HCM – anh Lê Nguyễn Nam – chia sẻ rằng trước xu hướng gia tăng nhanh chóng của các vụ lừa đảo qua mạng thì việc tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền nâng cao nhận thức kết hợp hỗ trợ trực tiếp rất cần thiết nhằm giúp các em hiểu rõ hơn về các phương thức gian dối phổ biến cũng như cách phản ứng đúng lúc. Đặc biệt chương trình còn hướng tới việc đào tạo những tuyên truyền viên nhỏ tuổi góp phần lan toả hiệu quả kiến thức phòng ngừa rộng khắp trong cộng đồng học đường nhằm tạo môi trường học tập văn minh và an toàn hơn.
