Bao Công và Quan Vũ là hai nhân vật lịch sử lừng danh của Trung Quốc, nổi tiếng với những phẩm chất đặc biệt được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong khi sử sách ghi nhận cả hai đều sở hữu làn da trắng sáng thì hình tượng truyền thống lại mô tả Bao Công với gương mặt đen sì còn Quan Vũ có khuôn mặt đỏ như gấc. Sự khác biệt này khiến nhiều người thắc mắc về nguồn gốc của những nét vẽ đầy biểu tượng trên khuôn mặt họ trong nghệ thuật và văn hóa dân gian.
Bao Công (999–1062), tên thật là Bao Chửng, là một vị quan tài ba thời Bắc Tống, nổi bật với tính cách thanh liêm và sự công minh không khoan nhượng trước các thế lực quyền quý. Ngược lại với diện mạo thư sinh, trắng trẻo mà sử sách mô tả, ông thường được khắc họa với gương mặt màu đen kèm biểu tượng vầng trăng khuyết trên trán trong các loại hình nghệ thuật truyền thống như Kinh kịch hay hát bội. Màu đen trong nghệ thuật này đại diện cho sự chính trực, nghiêm túc và tinh thần quân tử, ngược lại với màu trắng thường chỉ người tiểu nhân và màu đỏ biểu thị lòng trung nghĩa. Hình ảnh Bao Công mặt đen vì vậy là biểu tượng cho công lý sáng tỏ, ngay cả trong bóng tối âm phủ – nơi ông được cho là tiếp tục xử án sau khi chết. Truyền thuyết còn kể rằng ông là một trong bảy vị Bắc Đẩu tinh quân giáng trần để giữ gìn chính nghĩa. Chính sự nghiêm khắc ấy thể hiện qua việc Bao Công dám trừng trị cả những người quyền cao chức trọng như quốc trượng Trương Nghiêu Tá hay kiên quyết không dung tha con cái mình khi vi phạm pháp luật.
Bao Công thường được miêu tả với gương mặt đen và có vầng trăng trên trán.
Quan Vũ, tự Vân Trường, là danh tướng kiệt xuất thời Tam Quốc và được ca tụng rộng rãi không chỉ bởi võ nghệ siêu phàm mà còn vì lòng trung nghĩa tuyệt đối. Qua tác phẩm kinh điển “Tam quốc diễn nghĩa”, hình ảnh Quan Vũ trở nên biểu tượng với khuôn mặt đỏ rực, đôi mắt sắc nét, bộ râu dài cùng tư thế cưỡi ngựa Xích Thố cầm Thanh Long Yển Nguyệt đao oai phong lẫm liệt. Màu đỏ trên khuôn mặt Quan Vũ đã trở thành dấu ấn đặc trưng tượng trưng cho sự chính trực, trung thành và sức mạnh thần bí theo quan niệm của Kinh kịch cũng như văn hóa Trung Hoa.
Quan Vũ được miêu tả với hàng loạt đặc điểm đặc biệt như: khuôn mặt đỏ, mắt phượng mày tằm, râu dài hai thước…
Nhiều câu chuyện dân gian Trung Quốc cố giải thích nguyên nhân tại sao Quan Vũ luôn có khuôn mặt đỏ rực như vậy. Một truyền thuyết kể rằng lúc bị truy sát, Quan Vũ đã được một cô gái núi rừng cứu giúp bằng cách dùng tiết gà bôi lên mặt để ngụy trang rồi cắt tóc cô gái dán quanh miệng ông tạo thành bộ râu đặc biệt khiến kẻ truy đuổi sợ hãi bỏ đi. Kể từ đó khuôn mặt ông mãi giữ sắc đỏ. Một phiên bản khác lại nhắc đến việc Quan Vũ giết quan huyện gian ác rồi trong lúc chạy trốn rửa mặt bên dòng sông nhưng sắc đỏ không thể rửa sạch. Dù nghe có phần kỳ ảo nhưng các câu chuyện này phản ánh sự kính trọng sâu sắc của người dân dành cho vị tướng tài ba này như một biểu tượng anh hùng và thần linh hơn cả một con người bình thường.
Hình ảnh nhân vật Quan Vũ trong tưởng tượng của người dân Trung Quốc.
Ngoài các truyền thuyết dân gian, giới học giả cũng chỉ ra rằng bắt đầu từ thời nhà Tống và nhà Nguyên, nghệ thuật sân khấu đã phát triển kỹ thuật trang điểm để phân biệt tính cách nhân vật rõ nét hơn trên sân khấu. Những vai diễn trung thành và chính trực như Quan Vũ được tô điểm màu đỏ nổi bật nhằm nhấn mạnh khí chất hào hiệp và sức mạnh phi thường. Mặt khác, vai phản diện thường được trang điểm theo hướng xấu xí hoặc màu sắc tiêu cực hơn. Như vậy hình ảnh Quan Vũ với khuôn mặt đỏ không chỉ bắt nguồn từ truyền thống dân gian mà còn là sản phẩm của nghệ thuật sân khấu lâu đời.
Tóm lại, hình ảnh Bao Công đen sì cùng vẻ ngoài đỏ chói của Quan Vũ đều mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc trong văn hóa Trung Hoa. Mặt Bao Công màu đen đại diện cho sự công minh và liêm chính kiên định bất chấp quyền thế; còn màu đỏ trên khuôn mặt Quan Công là biểu hiện của lòng trung nghĩa và sức mạnh vô song. Những gam màu này không phản ánh thực tế ngoại hình mà là phương tiện nghệ thuật để truyền tải giá trị đạo đức cùng khí phách anh hùng vượt thời gian.
